Brzan

01 сеп

Brzan

Na nekih 120 kilometara od Beograda, i isto toliko od Niša, nalazi se selo Brzan u opštini Batočina. Sa svojih 2450 stanovnika prostire se na 72 kvadratna kilometra, pa se po nekim izvorima smatra najvećim selom na teritoriji Srbije.
Zahvaljujući velikoj teritoriji koju zauzima ovo selo, i nekadašnjem velikom broju stanovnika, svest o potrebi škole i pismenosti veoma rano se razvila kod tadašnjih žitelja, pa su stranice istorije škole u Brzanu bogate velikim naporima ljudi da osnuju školu i počnu sa procesom obrazovanja još veoma davno, na samom početku 19. veka.
Letopis „Brzanske škole“ iz 1922. godine donosi istoriju ove institucije ispisanu rukom tadašnjeg „upravitelja“ škole u Brzanu – Ilije D. Lazarevića.
U svom tekstu, ovaj direktor škole navodi da je odmah posle prvog oslobođenja od Turaka otvorena „neka vrsta škole gde je neki Srbin poreklom Prečanin prikupljao mladiće kod nekog svog brata i tu ih podučavao“.
Kada su Turci ponovo zavladali Šumadijom, 1813. godine, selo Brzan, radi svoje sigurnosti, seli se u brdo u blizini Morave gde stanovnici podižu jednu zgradu prekrivenu ševarom koja je služila kao mesto za bogomolju, kao sudnica i, naravno, kao škola. Ta zgrada je zadovoljavala sve ove potrebe sve do 1822. godine kada je podignuta crkva od drveta prekrivena šindrom koja i danas postoji i predstavlja dragoceni spomenik kulture pod zaštitom države.
U ovoj zgradi škole, mnogo godina, su kao učitelji radili terzije, abadžije koji su, radeći svoj zanat, uzgred podučavali mladiće iz ovog, i drugih sela pevanju i čitaju crkvenih knjiga.
Ovako organizovanu školu 1848. godine godine zamenila je stalna osnovna škola u kojoj su nadzor nad radom vodili sveštenik i opštinska uprava. Jedan od učitelja u ovoj, u to vreme jedinstvenoj školi, bio je Njegovo sveštenstvo srpski patrijarh gospodin Dimitrije Pavlović, kome je nadzornik – revizor bio naš čuveni književnik i istoričar Stojan Novaković.
Odanost Brzanaca školi vidi se i po podatku da je 1851. godine Batočina imala 11 đaka, Lapovo 24, a Brzan 32 učenika (iako je Lapovo, u to vreme, imalo 80 domova više od Brzana). Kako je vreme prolazilo povećavao se broj dece stasale za školu, pa je nastao problem prostora. Ova situacija je rešena tako što škola dobija prostorije suda koji se seli u iznajmljenu seosku kuću, a škola radi u dve odvojene zgrade, što i dalje ne može u potpunosti zadovoljiti potrebe velikog broja đaka.
Autor Letopisa „Brzanske škole“ iz 1922. godine, Ilija Lazarević, 1898. godine dolazi u Brzan sa suprugom Vasilijom, takođe učiteljicom, i konstatuje da su školske zgrade i stan lošem i nefunkcionalnom stanju. Sa dolaskom ovog učitelja započinje velika borba za novu, veliku školsku zgradu koja bi odgovarala zahtevima ljudi, tada značajnih u obrazovanju. U to vreme je odlučeno „da se nova školska zgrada podigne u crkvenoj porti, u blizni stare školske zgrade“.
Rad na izgradnji nove škole je počeo u nedelju 6. oktobra 1901. godine, kada je brzanski sveštenik Vuk Milanović osveštao temelj započete zgrade. Zahvaljujući velikom zalaganju meštana, zgrada je ozidana i pokrivena do 30. novembra iste godine, a do 1. septembra 1902. godine u potpunosti je izgrađena. Tog dana je organizovano svečano otvaranje ovog zdanja, za čiju je izgradnju utrošeno 33.000 dinara, a koje se sastojalo od 4 učionice, 2 školska stana, kancelarije i hodnika. Ovom događaju je prisustvovao tadašnji episkop šabački gospodin Dimitrije Pavlović, kao nekadašnji brzanski učitelj. Tadašnji ministar prosvete, pored poziva koji mu je poslat, nije došao na svečanost, već je poslao izvinjenje, u kome čestita na uspehu i želi da se i druga sela ugledaju na Brzan.
Odmah nakon ove svečanosti škola je počela sa radom, tako što su pored nekadašnja 2 odeljenja otvorena još 2, a stare zgrade ustupljene su opštini za sudnicu i crkvi za crkvenu kuću. Zahvaljujući ovome selo Brzan konačno dobija adekvartan prostor za svoja opštinska, crkvena i školska nadleštva.
O najranijem vremenu rada ove škole učitelj Ilija Lazarević u svom letopisu naovdi: „Tek sada u Brzanu škola dobila svoju školsku zgradu i dvorište oko iste, i zemišljište za školsku baštu, koja se nalazi do samog školskog dvorišta, tada dokupljeno, početo je ograđivanje, uređivanje i zasađivanje školskog dvorišta i bašte; što je sve sa novnim školskim zgradama davalo i daje selu ukras, a okolini služilo i služi za primer.“ Uz ovo je vazno naglasiti i činjenicu da se u to vreme sve veći broj ženske dece upisivao u školu.
Ovakav rad škole ugrožava rat, koji dovodi to doga da se nastava sve manje i manje odvija do njenog konačnog prekidanja. Godine 1914. školska zgrada služi za smeštaj izbeglica iz Mačve, a 1915. godine kao ambulanta naše vojske sve do dolaska neprijatelja koji je pretvara u konjušnicu.
Posle rata, zahvaljujući donaciji samih seljana koja je iznosila 12.000 kruna, škola se obnavlja i sa radom počinju 3 odeljenja u koja, pored dece iz Brzana, dolaze i deca iz Kijeva i Dobrovodice. Rad je otpočet bez školskog nameštaja, bez klupa i table, udžbenika i školskog služitelja. Da bi se postglo ono što je za vreme rata i okupacije izgubljeno đaci su morali završiti jedan razred za nekoliko meseci „i tako je u prvoj godini po oslobođenju bila oskudica u svemu, pa i u vremenu“, kako kaže Ilija Lazarević.

Danas, posle 90 godina od sastavljanja Letopisa Ilije Lazarevića, školska izgrada iz 1902. godine je pod zaštitom države kao poseban spomenik kulture prošlih vremena i, kao takva, od 2011. godine više ne otvara svoja vrata đacima, već svojim velelepnim izgledom svedoči o nekadašnjoj ljudskoj velikoj želji za znanjem.
Školska zgrada koja se danas koristi izgrađena je 1963. godine, a zahvaljujući skorašnjoj obnovi opremljena je po svim savremenim standardima. Nastava se odvija u dve smene, a ukupan broj učenika koji trenutno pohađa ovu školu od 1. do 8. razreda iznosi 106. Ukoliko se osvrnemo na činjenicu da je u Brzanu 1934. godine bilo upisano ukupno 353 učenika, i to samo do 4. razreda, postaje jasno da je nekadašnji problem sa manjkom prostora pretvoren u savremeni problem manjka učenika.
Ime škole, koje je nekada glasilo „Brzanska škola“, posle rata je promenjeno u „Milovan Marković“, po velikom ratnom heroju iz ovog sela. Meštani su se hvalili ovim herojem preko naziva škole sve do 1991. godine, kada škola u Brzanu postaje deo škole u Batočini, pa dobija ime „Sveti Sava“.

Dve školske zdgrade stoje jedna pored druge: prva koja je jedan od najvrednijih spomenika pismenosti, i druga koja tek treba da odsluži svoje i za koju se iskreno nadamo, u skladu sa savremenim stanjem, da će uspeti da dostigne slavu svoje prethodnice.

Slične vesti